Akhristow bal dhageyso idaacadaha ku baxa afka Soomaaliga meel kasta oo ay ka jiraan—shanta gees ee ay Soomaalidu ku nooshahay iyo idaacadaha waddammada kale laga leeyahay ee soo saara barnaamijyo af Soomaali ah, ilaa hal saac ama in ka yar markiiba. Waxaad maqleysaa dad waaweyn oo Soomaali ah, oo isugu jira aqoonyahanno iyo aqoonlaaweyaal, culumo iyo caamo, siyaasiyiin iyo dadweyne caadi ah, oo marka ay hadlayaan isticmaalaya afaf qalaad, gaar ahaan afka Ingiriiska. Weriyeyaasha ayaa dadkaas marar badan ka celiya adeegsiga afafka qalaad. Waa cajaa’ib!

Maqaalkan waxaa igu dhaliyey ka dib markaan shalay dhageystay idaacad af Soomaali ku baxda oo laga leeyahay Reer Galbeedka. Nin khabiir ahaan loo wareystay ayaa ka hadlay arrimo ku saabsan siyaasad iyo dhaqaale, oo saddex ilaa afar goor ayuu ‘musuqmaasuq’ ku yiri af Ingiriis. Weriyihii ayaa laba goor ka saxay, balse ninkii wuxuu u muuqday nin aan dheg jalaq u siineyn, sababtoo ah erayo kale ayuuba af Ingiriis ku sii sheegay, sida ‘maalgelin’, ‘maageliyeyaal’ iyo ‘xasillooni’. Anigoo taas la yaabban ayaan waxaan ku sii qoslay sida khaldan ee uu erayada qalaad ugu dhawaaqay.  

Waxaa hubanti ah in ay jiraan Maryooley badan oo ninkaas la mid ah. Haddaba bal aannu is weydiinno, Soomaalida qaar marka ay la hadlayaan idaacad af Soomaali ah ama Soomaali kale, maxaa ugu wacan in ay isku qasaan afkooda hooyo iyo af qalaad?

Idaacadaha ku baxa afka Soomaaliga intaan ka war hayo waxaa ugu roon kuwa Muqdisho qaarkood; weriyeyaal hufan iyo qaar ka mid ah dadka ay wareystaanba waxaa ka muuqata in aysan adeegsan afaf qalaad. Nasiibxumo, kolka ay jiraan dad isugu yimid munaasabad iwm., Taleefashinka Qaranka Soomaaliya waxaad ku arkaysaa tabbeelayaal ku qoran af Ingiriis oo dadka dhabarkooda ka muuqda, ama marmar ayey isku garab qoraan af Soomaali iyo af Ingiriis. Taasna waa la yaab kale.

Haddaba waxaa la is oran karaa afafka qalaad oo dhan (xitaa afka Carabiga oo ah af muhiim inoo ah oo ay Soomaalida qaarkeed aad ugu hadasho), marka aan in la adeegsado loo baahneyn waa xikmad la’aan iyo maangaabnimo, ama jaahilnimo iyo doqonnimo. Dadka sidaas ku kaca badanaaba waa dad aan afafka qalaad si fiican aqoon fiicn u lahayn, ama kuwooda aqoonta u leh waa xikmad laaweyaal oo aqoonta ay sheeganayaan waa hal bacaad lagu lisay.

In la isku qaso afkaaga hooyo iyo afaf qalaad qofna looguma garaabi karo—xitaa carruurta Soomaliyeed ee ku dhasha kuna barbaara qurbaha, sababtoo ah waa dhaqan-xumo iyo is-liidid aan wax dan ah ku jirin. Hase yeeshee adeegsiga afka Soomaliga ee carruurta wuxuu ku xiran yahay waalidka carruurta dhalay iyo bay’adda ay ku barbaaraan. Waxaa jira qaar ka mid ah carruurta qurbaha oo af Soomaliga ka badiya kuwa jooga dhulka Soomaalida; qaarna af Soomaligu wuxuu ku noqdaa af qalaad ama afkooda labaad iyo af saddexaad. Arrintaasi waa mowduuc kale balse waxaan uga dan leeyahay inaan ku muujiyo—in qofka weyn ee isku qasa af qalaad iyo afkiisa hooyo—uusan “marna” wax gar ah ku heli karin; waaba xikmad la’aan iyo caqli yaraan.

Waxay ila tahay in dadka adeegsada afafka qalaad marka aysan u baahneyn ay ka raadinayaan in lagu tilmaamo in ay yihiin aqoonyahanno iyo dad bartay cilmi maaddi ah; ayaandarro aqoonsiga ay raadinayaan waaba bil-cagsi oo qofka barta af qalaad waa in uu si toos u kala sooci karaa afafka uu ku hadlo, natiijo ahaan marka afaf qalaad la barto ka dib ayaaba afkaagii hooyo aad loogu sii bartaa oo faa’iidooyin badan ayaa laga helaa sida ay qoreen aqoonyahanno takhasus ku haysta cilmiga luuqadaha iyo maskaxda.[1]

Sida la wada ogsoon yahay marna ma habboona oo ma jiro qof ammaan u haya in la isku qaso laba af. Waxaan la yaabnaa dadka yiraahda ‘Taraay’ gareyn ama ‘Daraaf’ garayen iwm., dad muddo badan af Soomaali ku shaqeysta oo uu xirfadda qoraalkoodu weli aad u liito, dad wax yar ka soo maqan Soomaliya oo iyagoon af qalaad si fiican u baran yiraahda, ‘Ereygaas af Soomali kuma aqaan,’ waxaase ugu sii daran kuwa idaacado Soomaali ah bilaa sabab ugu maansooda erayo iyo jumlado ay af qalaad ka soo ergadeen. Dadkaas qiil ma haystaan ee waa in aan runta lagala gabban oo loo sheego si ay gefka noocaas ah uga weynaadaan iyo si ay ixtiraam ugu yeeshaan afkeennaa hooyo.

- M. Aden, This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. "> This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

3-da Julaay, 2012

Saint Paul, Minnesota – U.S.A.